Page content

Muziek in Afrika

Muziek in Afrika

Als je Afrikaanse met westerse muziek vergelijkt, valt dadelijk op hoe er aan muziek in Afrika aan het ritme een belangrijke plaats wordt toegekend, terwijl bij ons in het Westen de melodie en de harmonie het meeste aandacht krijgen. Harmonie is het tegelijkertijd voortbrengen van verschillende tonen die ‘mooi’ samenklinken. 

1. Polyritmiek

De harmonie is inmiddels uitgegroeid tot een ingewikkeld systeem. Er zijn regels die bepalen welke noten elkaar mogen opvolgen en welke er samen mogen klinken. De voorloper van de harmonie was de polyfonie. De Afrikaanse tegenhanger van de polyfonie heet polyritmiek. Dit is  het tegelijkertijd voortbrengen van verschillende ritmen. Deze vormen samen de ritmische lagen van een ingewikkeld geheel. Hierin heeft iedere muzikant, danser of zelfs luisteraar zijn plaats. Terwijl polyfonie op één moment waarneembaar is (synchronie), heb je om een ritme te horen een zekere tijdspanne nodig (diachronie). Dit verklaard het respectievelijke karakter van Afrikaanse ritmiek. Polyritmiek is meer dan het boven elkaar plaatsen van verschillende ritmische lagworkshop ritmusen. Er kunnen verschijnselen optreden die te onderscheiden zijn in twee aspecten.

2. Polymeter en tegenritme

1. POLYMETER: twee muzikanten spelen samen twee verschillende ritmische patronen. Het patroon van de ene muzikant duurt langer dan dat van de andere. Als je de muziek zou noteren, zijn de maten van beide patronen van verschillende lengte. De ritmen kruisen elkaar voortdurend en de eerste tijd valt slechts zelden samen.

2. TEGENRITME: twee muzikanten spelen elk een patroon dat even lang is, maar de ene deelt die tijdspanne bvb. in drie tellen in, de andere bvb. in vier. De maten duren even lang en de eerste tijd valt altijd samen. Andere kenmerken van Afrikaanse muziek zijn het veelvuldig voorkomen van tegentijden en syncopaties.

Het gebruik van tegentijden of ‘off beats’ is het benadrukken van de zwakke tijden in de maat. Terwijl de sterke tijden geen of een zwakke nadruk krijgen. Syncopatie is het onverwacht naar voren schuiven of uitstellen van noten. Zo worden de normale accenten verschoven en ontstaan er onverwachte leegtes in de muziek. De eigenlijke beat speelt men vaak niet. Men speelt rond de beat. Het is aan de luisteraar om deze ontbrekende beat te horen.

3. luister!

Ook elke muzikant of danser zoekt naar de verborgen beat en richt zijn aandacht op de leegtes in de muziek. Deze kan hij opvullen met zijn slagwerk of zijn danspassen. Dit doet hij echter niet zonder er op te letten nog voldoende ruimte open te laten voor eventuele andere spelers. Op die manier vereist het beluisteren en bekijken van Afrikaanse muziek-en-dans een actief engagement van alle deelnemers. Als je als muzikan elkaar aanvuld met ritmische lagen krijg je een vraag en antwoord.

Je kan hiervoor gebruik maken van tegenritmen en tegentijden. In polyritmiek kan dit op een zeer snel nivo gebeuren. Een noot van de ene muzikant plaatst zich tussen twee noten van een andere. Maar ook hele (ritmische) zinnen kunnen in een vraag-antwoord-verhouding t.o.v. elkaar staan. Zo is er in Afrikaanse songs meestal een voorzanger en een koor (meestal gevormd door de toeschouwers) dat de zinnen herhaalt.

4. djembe spelen

Afrikaanse muziek spelen, erop dansen en ernaar luisteren is communiceren. Niet alleen in het spel van vraag-en-antwoord, maar ook door het kruisen van de ritmen. Door het te ‘beantwoorden’ of door het te kruisen, accentueert en definieert de ene ritmische laag de andere. Bij het kruisen van ritmen, mag de drummer zich niet te ver verwijderen van de subtiele verhoudingen in de muziek. Tussen de drummers onderling om het basiskarakter van het ritme niet te verliezen.

Anderzijds mag hij niet teveel synchroon spelen met anderen teneinde de beat niet al te zeer te benadrukken. We zien dus dat de techniek van het spelen ondergeschikt is aan de helderheid van de onderlinge communicatie. Niet wàt de drummer speelt is van belang. Maar wel wat hij accentueert bij de andere drummers. Het is niet de bedoeling te tonen tot welke virtuoze kapriolen de drummer in staat is. Hij toont niet wat hij kan, maar wat de potentie is van het geheel. 

3. PARTICIPATIE

Er zijn heel wat paralellen te trekken tussen de vorm van de Afrikaanse muziek enerzijds. En de manier waarop het sociaal leven in Afrika georganiseerd is.

Een moeder wiegt haar kind in slaap in een ritme dat een polyritmische verhouding heeft tot het slaapliedje dat zij zingt. Een ander manier is door keel of klikgeluiden te maken tijdens een gesprek. De toeluisteraar vult lege gaten op tijdens een gesprek.

Vrouwen die maniok stampen, mannen die het damspel spelen, bedienden achter hun computer of gewoon twee mensen die elkaar groeten. In Afrika gebeurt dit polyritmisch. hierdoor wordt de samenhang van iedereen met elkaar en van alles met alles benadrukt. Bij een muzikale gebeurtenis is samenhang met de sociale situatie waarin het plaatsvindt het belangrijkste.

6. Samen of niet

Een trommelaar op zijn eentje heeft geen zin. Een bandje dat speelt zonder dat erbij gedanst wordt evenmin. Een dansfeest zonder dat er nieuwsgierigen rondom staan of kinderen tussendoor lopen zal je ook nooit tegenkomen. Muziek is in Afrika geen expressie van individuele gevoelens. Het is evenmin een expressie van geloofsovertuigingen. Noch van morele regels die de sociale situatie bepalen waarin het geheel van muziek-en-dans plaatsvindt. De ritmen zelf vormen de gemeenschap. Het zijn de ritmen zelf die de actuele situatie uitmaken. Expressie is ondergeschikt aan vorm en deze vorm hoeft niet noodzakelijk mooi te zijn. Zij moet wel de deelname (participatie) van zoveel mogelijk mensen mogelijk maken. ongeacht of het nu muzikanten zijn, dansers of toeschouwers. De muziek-en-dans moedigt de interactie aan. Zij geeft aan individuen een plaats in de gemeenschap.

Tegelijkertijd plaatst die muziek-en-dans de gemeenschap tegenover haar geschiedenis. De basis van elke ritmische laag en de combinatie van ritmische lagen hebben een eeuwenoude geschiedenis. Door het variëren van het basisritme en te improviseren rond het basisritme zoekt het individu een plaats in de gemeenschap. Maar hij verbindt ook de actuele gelegenheid met de traditie. We zien dat verandering en vooruitgang in zo’n context niet in tegenspraak zijn met traditie. Die op haar beurt slechts kan blijven bestaan als zij voortdurend aan nieuwe situaties wordt aangepast.

    Comment Section

    1 reactie op “Muziek in Afrika


    Door Werner op 3 december 2017

    Leuk en interessant artikel bedankt voor deze informatie

    Plaats een reactie


    *


    This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.